قرض‌الحسنه؛ يك بخت آزمايي بزرگ! - يکشنبه 8 ارديبهشت 1387

حوزه پولي و بانكي طي سال‌هاي اخير يكي از بحث برانگيز‌ترين حوزه‌هاي اقتصادي كشور بوده است و فراز و نشيب‌ها و تغيير و تحولات فراواني را از سر گذرانده است.
دولت نهم و شخص رييس جمهور از ابتداي فعاليت خود، با بيان اينكه ريشه بسياري از مشكلات اقتصادي عملكرد و سياست‌گذاي‌هاي نادرست سيستم بانكي كشور است، توجه و تمركز ويژه‌اي در مورد سياست‌هاي پولي و بانكي و چگونگي رفتار نظام بانكداري از خود نشان دادند كه برخورد مستقيم با مديران يك بانك خصوصي، تغيير تعدادي از مديران بانك‌هاي دولتي، تغيير رييس كل بانك مركزي در حوزه اجرايي و اعمال سياست‌هايي مانند كاهش نرخ سود تسهيلات بانكي، تاسيس صندوق مهر رضا و بانك قرض الحسنه از جمله راهبردهاي استفاده شده در حوزه سياست‌گذاري بوده است.
به گزارش خبرنگار بانك و بيمه خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا) يكي از تازه ترين تصميمات دولت كه در راستاي ساماندهي نظام بانكي كشور به تازگي ابلاغ شده است.

بانك‌ها را ملزم مي‌كند تا 95 درصد منابع قرض الحسنه خود را صرف اعطاي تسهيلات قرض الحسنه كنند چرا كه تا پيش از اين به نظر مي‌رسيد بانك‌ها عمده منابع حاصل از سپرده‌گذاري‌ها قرض الحسنه را صرف ارائه تسهيلات با نرخ سود بالا مي‌كنند و به اين ترتيب درآمد هنگفتي عايد آنها مي‌شود.
شاهد اين نظر هم تبليغات و جوايز متنوع، رنگارنگ و گاه عجيب و غريب براي سپرده گذاران قرض الحسنه است كه از فرط تكرار چشم و گوش جامعه را پر كرده است.

* جايزه‌هاي آنچناني به جاي اجر امورات اخروي

قرض دادن مسلمانان به يكديگر اگر با هدف گره‌گشايي و بدون چشم داشت و سودآوري باشد، از جمله بزرگترين و ارزشمندترين عبادات به حساب مي‌آيد. سنت حسنه قرض الحسنه كه از گذشته در ميان مردم مسلمان كشورمان رواج داشته و حتي در اقوام و دوستان و همكاران در قالب تشكيل صندوق‌هاي قرض‌الحسنه كوچك به آن عمل مي‌شود، در دهه گذشته به يكي از منابع تامين منابع براي بانك‌ها تبديل شده است. به گونه‌اي كه با وعده پرداخت جوايز اغوا كننده كه به عقيده برخي نتيجه‌اي جز تروج اشرافيت و رقابت‌هاي بي حاصل ندارد، اين سنت زيبا را به روشي براي خيال‌پردازي و راهي براي پيمودن مسير صد سال در يك شب مبدل كرده‌اند، به گونه‌اي كه امروزه تنها چيزي كه از سپرده‌گذاري قرض الحسنه مد نظر نيست، ثواب اخروي آن است.

نگاهي گذرا به آنچه بانك‌ها در تازه‌ترين دوره قرعه كشي‌هاي خود به عنوان جايزه تبليغ مي‌كنند گوياي اين مدعي است.

بانك تجارت: 1028 دستگاه خودرو ريو، 2128 كمك هزينه سفر زيارتي حج عمره

بانك مسكن: 5 واحد مسكوني با كليد طلايي، اسكناس دو هزار توماني به ارتفاع برج ميلاد براي 70 نفر، 500 دستگاه خودرو ام وي ام

بانك ملت: 2200 دستگاه تندر 90

بانك ملي: 350 ميليارد ريال به بيش از 555 هزار نفر ، 1100 دستگاه خودرو تندر90، دو هزار سرويس طلا،

بانك كشاورزي: 1700 دستگاه پژو 206، 2000 كمك هزينه سفرهاي زيارتي ، 2000 سكه نيم بهار آزادي

بانك اقتصاد نوين: چندين خودرو خارجي و واحد مسكوني

در كنار اين تبليغات اغوا كننده، نگاهي به وضعيت سپرده‌هاي قرض الحسنه و تسهيلات ارائه شده، از اين محل از سوي بانك‌ها جالب توجه است.

با يك حساب ساده مي‌توان نتيجه گرفت كه با وجود تبليغات بسيار و سپرده‌گذاري‌هاي بسياري از مردم به اميد كسب يكي از اين جوايز شانس برنده شدن بسيار اندك است. چرا كه تعداد جوايز بزرگ نسبت به افراد سپرده‌گذار اندك است و شانس برنده شدن يك به چندصد هزار است!

از سوي ديگر سپرده‌هاي پس انداز قرض الحسنه بانك‌ها طي سال‌هاي 1370 تا پايان 1384 با 5/91361 ميليارد ريال افزايش از 6/1868 ميليارد ريال به 1/93230 ميليارد ريال رسيده است. اين در حالي است كه كل سپرده هاي غير ديداري بانك‌ها از 6/14987 ميليارد ريال در سال 70 به 603100 ميليارد ريال افزايش يافته است.

بنابراين سهم سپرده‌هاي قرض الحسنه از كل سپرده طي اين سال‌ها از 02/10 درصد تا 77/16 درصد در نوسان بوده است و سهم اعتبارات قرض الحسنه از كل اعتبارات اعطايي بانك‌ها بين 6/3 تا 2/7 درصد حركت كرده است در حالي كه بنا بر قانون عمليات بانكداري بدون ربا بانك‌ها موظفند دست كم 10 درصد از سپرده‌هاي خود را صرف پرداخت تسهيلات قرض الحسنه كنند.

در همين راستا و بر اساس اعلام بانك مركزي در دي‌ماه سال 86 سهم تسهيلات قرض‌الحسنه در بانك‌ها و موسسات اعتباري 3.2 درصد بوده است به طوري كه در بانك‌هاي تجاري 4.1 درصد، بانك‌هاي تخصصي 2.3 درصد و بانك‌هاي غير دولتي و موسسات اعتباري 0.4 درصد بوده است.

بسته سياست‌هاي پولي و بانكي بانك مركزي كه در ابتداي سال جاري سياست‌هاي قرض‌الحسنه را به وضوح تشريح كرده است هر چند در اين راستا يك گام مهم برداشته اما به اعتقاد كارشناسان تا بازگرداندن قرض‌الحسنه به جايگاه واقعي آن بايد تلاش‌هاي بيشتري انجام شود.

نكته قابل توجه درباره فعاليت قرض‌الحسنه بانك‌ها در اين است كه وقتي بانك قرض‌الحسنه با تبليغات زياد تاسيس شد عنوان مي‌شد كه كار قرض‌الحسنه از اين پس فقط تنها در اختيار اين بانك قرار مي‌گيرد اما به اعتراف رييس كل بانك مركزي ايده اوليه درباره اين بانك هنوز محقق نشده است.

* قرض‌الحسنه مغاير با بانكداري اسلامي شده است

علي قنبري ـ كارشناس اقتصادي ـ درباره سپرده‌هاي قرض الحسنه‌ها معتقد است: سپرده‌هاي قرض الحسنه جنبه ثواب و معنوي خود را از دست داده و معلوم نيست اين سپرده‌ها صرف چه كارهايي مي‌شود.

وي ادامه داد: در حال حاضر بانك‌ها با در نظر گرفتن جوايز بزرگ براي سپرده هاي قرض الحسنه اين كار خيرخواهانه را به يك لاتاري تبديل كرده و بانك داري اسلامي را به چالش كشانده‌اند.

به اعتقاد وي بايد از مسوولان پرسيده شود كه چه سودي باعث مي شود تا يك عده از بانك‌ها اين گونه موجودي مردم را تلف كرده و آن را صرف هزينه‌هاي تبليغاتي مي‌كنند و اين در حالي است كه همين تبليغات هزينه‌هاي زيادي را براي بانك‌ها به وجود آورده و موجب مي شود تا منابع بسيار زيادي از مردم به هدر رود.

اين كارشناس اقتصادي تصريح كرد: زماني كه به همين بانك‌ها براي بنگاه‌هاي زودبازده، ازدواج و ... تقاضاي وام داده مي شود هزاران دليل براي پرداخت نكردن وام آورده مي شود و در نهايت از پرداخت آن طفره مي روند.

* سپرده‌هاي قرض الحسنه به لاتاري تبديل شده است

بانك مركزي در تازه‌ترين گزارش خود اعلام كرده كه دريافت سپرده‌هاي قرض الحسنه و پرداخت وام براي رفع نيازهاي ضروري قابل انجام است و تا سقف 100 ميليون ريال به ازاي هر نفر اجرايي است و اين در حالي است كه سعيد ليلاز كارشناس اقتصادي در اين زمينه معتقد است: در حال حاضر، بانك‌ها با در نظر گرفتن جوايز بزرگ براي سپرده‌هاي قرض الحسنه اين كار خداپسندانه را به يك لاتاري تبديل كرده و بانكداري اسلامي را به چالش كشانده‌اند.

وي اضافه كرد: در حال حاضر شبكه بانكي كشور از اسلامي بودن دور شده است، زيرا كسي قادر به دريافت وام بدون بهره از شبكه بانكي در ايران نيست در عين حال كه هم اكنون بخش مهمي از سپرده‌هاي مردم در شبكه بانكي را سپرده‌هاي قرض الحسنه تشكيل مي‌دهند.

به گفته او براي اينكه مردم را تشويق به سپرده‌گذاري به صورت قرض الحسنه بكنند يك سري جوايزي را در نظر مي‌گيرند كه اين مساله از شكل عرف خارج و حالت قمار گونه به خود گرفته است.

ليلاز با بيان اينكه شبكه بانكي كشور ما نه تنها اسلامي نيست بلكه غير انساني است تصريح كرد: اين شبكه بانكي رانت خواري و فساد را ايجاد كرده است.

وي خاطر نشان كرد:‌ پول و جوايزي كه از اين طريق به مردم داده مي‌شود در واقع ربا بوده و مغاير با بانكداري اسلامي است و مهم تر از اينكه در حال حاضر مردم پول‌هايشان را به عنوان لاتاري در بانك‌ها مي‌گذارند و نيت اصلي قرض الحسنه را فراموش كرده‌اند.

اين كارشناس اقتصادي با اشاره به اينكه در نوروز امسال وضعيت تبليغ بانك‌ها حالت افراطي به خود گرفته بود، تصريح كرد: هدف از اين كار جمع آوري سپرده‌هاي قرض الحسنه بيشتر از مردم بود و جاي تاسف است كه چرا اين هم پول آگهي را به صورت سود به خود مردم نمي‌دهند.

به گفته او به دليل بالا بودن نرخ تورم گرايش مردم به سپرده‌گذاري قرض الحسنه بانك‌ها كاهش پيدا مي‌كند و براي جبران اين مساله بانك‌ها مجبور مي شوند جوايز را بيشتر كنند كه اين مساله حالت قمارگونه سپرده‌گذاري را تشديد مي‌كند و در ضمن پول هنگفتي نصيب صدا و سيما مي‌شود.

به اعتقاد وي سيستم قرض الحسنه فعلي منجر به شلخته شدن بانك‌ها شده است.

* برخي‌ها از جوايز قرض الحسنه سوء استفاده مي‌كنند

مهدي تقوي يكي ديگر از كارشناس اقتصادي نيز در اين زمينه اظهار كرد: در حال حاضر نرخ تورم در كشور به 20 درصد رسيده است و وقتي مردم پول خود را دربانك‌ها پس انداز مي‌كنند در واقع 20 درصد از ارزش آن كاسته مي شود، بنابراين مردم از اين لاتاري‌ها و جوايز قرض الحسنه استفاده مي‌كنند.

وي ادامه داد: برخي از مردم براي استفاده از جوايز قرض الحسنه پول خود را از اين بانك برداشته و به بانك بعدي منتقل مي‌كنند تا بتوانند تا از شانس خود در تصاحب جوايز قرض الحسنه بهره‌گيري كنند و در واقع از اين موقعيت سوء استفاده كرده و اين روش را به عنوان راهي براي كسب درآمد تصور مي‌كنند.

به اعتقاد كارشناسان سيستم بانكي در زمينه قرض الحسنه‌ها كوتاهي زيادي از خود نشان داده است به طوري كه در حال حاضر اين نوع سپرده‌گذاري‌ها با ابهامات بسياري رو به رو هستند و به طوري كه حتي افراد خير نيز نمي دانند در يك عمل خيرخواهانه شركت مي‌كنند يا در يك بخت آزمايي بزرگ!