يک‌سال از پيشنهاد ايران گذشت - سه شنبه 9 بهمن 1386

تشکيل سازمان اوپک گازي درحالي در روزهاي گذشته بار ديگر به کانون توجه رسانه‌هاي جهان تبديل شده که از زمان جدي شدن روند بررسي ايجاد چنين سازماني يک سال مي‌گذرد.
به گزارش خبرنگار انرژي خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، دقيقا يک سال پيش و در روز هشتم بهمن سال 1385 بود که درجريان سفر رييس شوراي امنيت روسيه به تهران، پيشنهاد رسمي ايران براي همکاري درمورد ايجاد سازماني براي همکاري‌هاي گازي مانند اوپک به وي ابلاغ شد و موجي از واكنش‌هاي رسانه‌يي در سراسر جهان به راه انداخت.
در آن زمان موافقان و مخالفان ايجاد چنين سازماني هريک براساس مواضع و منافع خود به اظهار نظر مي‌پرداختند، اما آن چه مهم بود، اين نکته بود که پيشنهاد ايران تشکيل چنين سازماني را از مرحله حدس و گمانه‌زني به عمل تبديل کرده و نشان مي‌داد، کشوري که داراي دومين ذخاير بزرگ گازي جهان است، به طور جدي اين طرح را پيگيري مي‌کند.

استقبال از ايده تشكيل اوپك گازي

برخلاف پيش‌بيني بسياري از محافل غربي، ايده ايجاد اوپک گازي از سوي روسيه ـ دارنده بزرگ‌ترين ذخاير گازي جهان ـ هم با استقبال مواجه شد، تا جايي که رييس جمهور اين کشور اين ايده را "جذاب" ارزيابي کرد تا مفهوم چنين سازماني را يک گام ديگر به واقعيت نزديک‌تر کند.

به فاصله دو ماه پس از پيشنهاد ايران بود که نشست مجمع کشورهاي صادرکننده گاز در روز 20 فروردين در دوحه قطر در سطح وزيران و معاونان وزير روسيه، ايران، الجزاير، قطر، بوليوي، مصر، اندونزي، ليبي، مالزي، نيجريه، ترينيدا و توباگو با نظارت نروژ برگزار شد که طبيعتا از آن جا که زمان زيادي از موج واکنش‌ها به اين موضوع نگذشته بود، از اين نشست به عنوان کانون بحث و بررسي درخصوص تشکيل سازمان اوپک گازي ياد مي‌شد. برخي حتي انتظار داشتند که اين مجمع بتواند نقش چنين سازماني را ايفا کند، ولي با وجودي که از زمان تشکيل اين نشست در سال 2001، مساله تشکيل يک اتحاد گازي در مباحث اين گروه بوده است، ولي استحکام و انسجام کم اين گروه و نبود يک دفتر دبيرخانه ثابت با بودجه مشخص، باعث تاخير در به نتيجه رسيدن اين هدف بوده است.

درحالي که فضاي رسانه‌يي برگزاري اين نشست را با تصميم‌گيري براي ايجاد سازماني مانند اوپک براي کشورهاي صادرکننده گاز همراه کرده بود، اعضاي مجمع در اين نشست نشان دادند که چنين سازماني در کوتاه‌مدت در دستور کار اعضا نيست، ولي اين کشورها بررسي کارشناسي اين موضوع را به دست کارگروه‌هاي ويژه تخصصي سپردند تا براي نشست بعدي مجمع که تابستان 2008 در مسکو برگزار مي‌شود، اطلاعات لازم براي تصميم‌گيري درخصوص تشکيل اين سازمان در دسترس باشد.

چهار كشور روسيه، ايران، الجزاير و قطر که بيش از 30 درصد از کل گاز جهان را استخراج مي‌کنند و مجموع ذخاير ثابت شده آنها بيش از 60 درصد کل ذخاير جهان ارزيابي مي‌شود، با سهم کشورهاي عضو اوپک نيز که 68 درصد ذخاير نفتي دنيا را در اختيار دارند، قابل مقايسه خواهند بود؛ اما محدوده شرکت‌کنندگان چنين سازماني مي‌تواند افزايش يابد و كارشناسان از کشورهايي مانند قطر، ليبي، روسيه، کشورهاي آسياي ميانه، الجزاير و ايران به عنوان اعضاي اصلي و کشورهاي ليبي، موريتاني، مالي و برخي از کشورهاي مرکزي قاره آفريقا نيز به عنوان ديگر اعضايي که پتانسيل پيوستن به چنين سازماني را دارند، نام برده‌اند.

دلايل موافقان و مخالفان

اکنون درحالي برگزاري نشست سياسي اقتصادي داووس در سوئيس که با حضور مقامات اقتصادي بسياري از کشورها برگزار مي‌شود، بار ديگر موضوع اوپک گازي را پس از چندماه به تنور داغ رسانه ها نزديک کرده است که با نزديک شدن به زمان نشست تاثيرگذار مسکو موج مخالفت‌ها و موافقت‌ها از سر گرفته شده است.

موافقان چنين سازماني معتقدند در شرايطي که سازمان کشورهاي صادرکننده نفت (اوپک) پس از گذشت نزديک به نيم قرن از عمر خود، به جايگاهي پراهميت و تاثيرگذار در سياست‌هاي نفتي دست يافته است، با جايگزيني منابع گازي به جاي نفت در عرصه جهاني انرژي، نياز براي ايجاد سازماني همچون اوپک براي صادرکنندگان گاز بيشتر خود را نشان مي‌دهد. هرچند همين موافقان نيز اذعان دارند که برآورده کردن اين نياز به گذشت زمان و برنامه‌ريزي دقيق براي تبيين سياست‌هاي روشن چنين سازماني احتياج دارد.

ولي در شرايطي که اوپک پس از گذشت حدود 50 سال و پشت سرگذاشتن زير و بم ها و فراز و نشيب‌هاي زياد که حتي به تغيير چندين عضو خود هم منجر شده است، اکنون به هماهنگي نسبي در زمينه سياست‌گذاري و تعامل اعضا با يکديگر رسيده، اين نکته که صادرکنندگان گاز براي ايجاد يک اتحاديه بايد از برخي منافع شخصي خود گذشته و علاوه بر آن براي رسيدن به چارچوب همکاري‌هاي مشترک تلاش کنند، اهميت بيشتري مي‌يابد.

بهانه‌گيري مصرف‌كنندگان عمده با عنوان "كارتل گازي"

اگر بخواهيم رويکرد کشورهايي که از آن‌ها به عنوان اعضاي احتمالي اوپک گازي نام برده شده را با دقت بيشتري واکاوي کنيم، بايد گفت كه روسيه به عنوان دارنده بزرگ‌ترين ذخاير گازي جهان از جايگاه استراتژيک بالايي براي گام برداشتن براي تشکيل چنين سازماني برخوردار است و از آن جا که بخش اعظم واردات گاز اتحاديه اروپا هم از روسيه تامين مي‌شود، نگراني‌هاي زيادي از سوي اين کشورها و حتي آژانس بين‌المللي انرژي که نمايندگي مصرف‌کنندگان را دارد، درخصوص تلاش روسيه براي ايجاد يک "کارتل گازي" ابراز شده ‌است.

اما مقامات روسيه و در راس آن ها ولاديمير پوتين ـ رييس جمهور اين کشور ـ که امسال به دوران زمامداري چندين ساله خود بر دولت روسيه پايان مي‌دهد، بارها براي مواجه نشدن با سيل انتقادات مصرف‌کنندگان در غرب تاکيد کرده‌اند که هدف توليدکنندگان گاز به هيچ وجه ايجاد يک کارتل و کنترل قيمت‌ها و بازار گاز نيست، بلکه تنها تلاش مي‌شود تا همگرايي ميان اعضا بيشتر شود تا بتوان بازار جهاني گاز را از گسستگي جدا کرد و صادرکنندگان گاز که هر يک به صورت جداگانه و با سياست‌هاي تک‌گرايانه اقدام مي‌کنند، نيازمند دستيابي به مذاکرات و گفت و گو هستند و در حال حاضر اين مصرف‌کنندگان هستند که در هماهنگي با هم و مانند يک سازمان عمل مي‌کنند. ايران هم که بارها تاکيد کرده است اين مجمع به دنبال امنيت عرضه و ثبات بازار گاز به نفع کشورهاي مصرف کننده و توليد کننده است و عليه هيچ گروهي بويژه کشورهاي مصرف کننده نيست.

نگراني غربي‌ها از تشكيل قدرت گازي

اما اين يک روي سکه است؛ چراکه با وجود همه اين تکذيب‌ها و تاکيد ها، مطرح شدن احتمال ايجاد يک اتحاد انرژي غير غربي کافي است تا نگراني‌هايي در رابطه با تشکيل سازماني مانند اوپک در کانون توجهات قرار گيرد؛ چرا که مجموع ذخاير گازي روسيه، کشورهاي آسياي مرکزي و ايران بيش از 60 درصد از حجم کل ذخاير گازي جهان را شامل مي‌شود و غربي‌ها كه گويا به مصرف سهل و ارزان‌قيمت ذخاير انرژي ديگر كشورها عادت كرده‌اند، از اين که اين کشورها ذخاير گازي را تحت كنترل سياست هاي خود درآورند ابراز نگراني مي‌کنند.

با نگاهي به سياهه کشورهايي که مي توانند در اوپک گازي عضويت داشته باشند، بايد اذعان کرد که اين کشورها از چنان نقش ژئوپلتيکي برخوردارند که اگر بخواهند، از توانايي لازم براي افزايش قيمت گاز صادراتي به اروپا در صورت اتخاذ سياست‌هاي درست برخوردارند؛ هرچند که اعضاي احتمالي آن تاکيد بيشتري بر هماهنگي سياست‌ها داشته باشند.

منتقدان اين بحث را هم مطرح مي‌کنند که تشکيل چنين سازماني نمي‌تواند به اين آساني باشد، چرا که بازار گاز به صورت اصولي با بازار نفت تفاوت دارد و ذات منطقه‌يي بودن اين بازار به اعضاي احتمالي چنين سازماني اجازه نخواهد داد که بتوانند به همگرايي دست پيدا کنند، چرا که همان طور که گفته شد حتي سيستم قيمت‌گذاري گاز نيز مانند نفت به صورت جهاني نيست و چنين مساله اي اتخاذ سياست‌هاي هماهنگ را با مشکل مواجه مي‌کند.

به هر حال بايد پذيرفت، در زماني که گاز به تدريج خود را به عنوان منبع اوليه تامين انرژي به جاي نفت مطرح مي‌کند، نياز به داشتن سياست‌هاي همسو از سوي توليد کنندگان بيش از قبل به چشم مي‌خورد و اين کشورها در صورتي که بخواهند دربخش گاز جايگاه بهتري در بازار جهاني داشته‌باشند، نيازمند اقدام‌هاي همسو و هدفمند هستند. در اين شرايط است که جاي سازمان يا اتحاديه‌اي که مسووليت هماهنگي سياست‌هاي بزرگ‌ترين توليد‌کنندگان گاز جهان را بر عهده‌ داشته باشد، کاملا خالي به نظر مي‌رسد و بايد پذيرفت اين اقدام گرچه در ابتدا با مخالفت کشورهاي بزرگ مصرف کننده رو‌به‌رو مي‌شود، ولي به تدريج با تصميمات کارآمد، جايگاه سازمان تحکيم شده و اين مصرف‌کنندگان هستند که بايد سياست‌هاي خود را بر اساس اين تصميم تغيير دهند.

در شرايطي که روند اتفاقات و اظهارنظرها اين گونه نشان مي‌دهد که تشکيل چنين سازماني اجتناب ناپذير است، بايد تا تابستان صبر کرد و منتظر نتيجه نهايي نشست مسکو شد که مي‌تواند تعاملات جهاني بازار گاز را با تغييرات عمده‌اي همراه کند.

انتهاي پيام