بيماري واگير در سينماي ايران و جهان - دوشنبه 25 تير 1386

سلامت-بيماري‌‌هاي واگيردار از جمله مولفه‌هاي علم پزشكي است كه در طول تاريخ سينما به وفور مورد استفاده فيلم‌سازان قرار گرفته است البته منظور ما سرماخوردگي و گلودرد نيست! بلكه بيماري‌هاي واگيرداري است كه به‌راحتي مي‌تواند موجب مرگ افراد آن هم در سطح وسيعي شود مثل طاعون يا وبا.
بيماري‌هاي واگيردار اغلب دست‌مايه ساخت آثار ژانر سينماي فاجعه يا ژانر وحشت و به‌طور كلي ژانر‌‌تريلر بوده است. از سوي ديگر بيماري‌هاي كشنده و واگيردار يكي از رايج‌‌ترين مولفه‌هاي فيلم‌‌‌‌هاي آخرالزماني است كه در آينده‌اي بعيد رخ مي‌دهند.
در ‌اين قبيل آثار، دنيا به دليل شيوع يك بيماري مرگبار شناخته شده يا ناشناخته ويران شده و بسياري از مردم مرده‌اند. در ژانر‌‌تريلر هم با گسترش بيماري و مرگ تعداد زيادي روبه‌رو مي‌شويم و قهرمان داستان براي نجات مردم بايد به آب و آتش بزند. از سوي ديگر وحشت بيمار شدن يكي از قهرمانان ماجرا به هيجان اصلي داستان اضافه مي‌شود تا تماشاگر هيجان و ‌‌ترس را به‌طور توام تجربه كند.

در ‌اين نوشته به برخي از آثار سينمايي كه چنين بيماري‌‌‌‌هايي را دست‌مايه داستان خود قرار داده‌اند خواهيم پرداخت. با ‌اين توضيح واضح كه چنين نوشته‌اي قطعا دربرگيرنده تمام آثار مرتبط نخواهد بود.

موش‌ها و آدم‌ها

طاعون محبوب‌ترين بيماري واگيردار نزد فيلم‌سازان است! طاعون بيماري بسيار خطرناك و به‌شدت مسري است كه بين انسان و جوندگان به‌خصوص موش مشترك است. اين بيماري شاخص قرون وسطي و يكي از مهم‌ترين علل مرگ‌و‌ميرهاي گسترده آن دوران محسوب مي‌شود. اين بيماري به‌خصوص نوع تنفسي آن مهلك است و هنوز هم مي‌تواند مرگبار باشد. در طول تاريخ سينما فيلم‌هاي بسياري به نوعي از‌ اين بيماري‌‌ ترسناك استفاده كرده‌اند و حتي اين موضوع به سينماي‌ ايران نيز تسري پيدا كرده است كه مي‌توان به <باني‌چاو> ساخته احمدرضا گرشاسبي‌اشاره كرد. در زمان حكومت پهلوي و به‌دنبال شيوع طاعون در يكي از روستا‌‌‌‌هاي كردنشين يك ياغي به‌نام آقابيك با بازي جهانگير الماسي، با ‌‌ترفند‌‌‌‌هاي خاص يك پزشك با بازي محمد متوسلاني را براي درمان بيماران با خود به كوهستان مي‌برد. اين فيلم كه با اقبال خوبي از سوي منتقدان مواجه شد از بيماري طاعون به‌عنوان كليد اصلي تعليق و غافلگيري داستان استفاده مي‌كند تا به واسطه آشنايي پزشك و آقا بيك مضامين مورد نظر خود را طرح كند. بازي جهانگير الماسي شايد بهترين بازي دوره كاري او و يكي از بازي‌هاي به‌يادماندني در تاريخ سينماي ‌ايران باشد.

اما از جمله مشهور‌ترين آثار سينماي هاليوود در‌ اين زمينه بايد از <وحشت در خيابان‌ها> محصول1950 ساخته اليا كازان كارگردان بزرگ تاريخ سينما نام برد. اين فيلم كه از كارهاي اوليه كازان است ماجراي يك پليس پزشك با بازي ريچارد ويدمارك است كه متوجه مي‌شود يك خلافكار فراري با بازي جك پالانس مبتلا به طاعون در شهر حركت مي‌كند و بيماري را انتشار مي‌دهد. اين فيلم يكي از شاخص‌ترين نوآرهاي خياباني محسوب مي‌شود كه ساختار ساده و مستند گونه‌اش بر هيجان فيلم مي‌افزايد. ساختار و فضاي فيلم آن‌قدر واقعي است كه تماشاگر خود را در بطن ماجرا احساس كرده و تعليق ناشي از گسترش طاعون را لمس مي‌كند. وحشت در خيابان‌ها گرچه در زمره آثار درجه يك كازان مانند <در‌‌بارانداز> و <اتوبوسي به‌نام هوس> قرار نمي‌گيرد اما هنوز هم فيلمي‌ ديدني و پرهيجان به حساب مي‌آيد كه اصلي‌ترين بازيگر آن خود بيماري طاعون است.

<گذرگاه كاساندرا> ساخته جورج پان كاسماتوس محصول 1976 يكي ديگر از آثار سينماي فاجعه است كه موضوع آن حول محور شيوع طاعون دور مي‌زند. در يك قطار پر از مسافر طاعون شايع مي‌شود. در حالي كه يك پزشك در قطار و پزشك ديگري در قرارگاه درصدد يافتن راه حلي براي درمان بيماري هستند، مقامات نظامي ‌قصد دارند قطار و مسافران آلوده را از بين ببرند. نكته اصلي در اين فيلم طولاني بازيگران سرشناس و متعدد آن مانند برت لنكستر، ريچارد هريس، سوفيا لورن، ليو اولمان و آوا گاردنر است كه وزن خاصي به‌اين فيلم بخشيده است اما غير از آن <گذرگاه كاساندرا> فيلمي‌كم رمق و آشفته با فيلمنامه‌اي پر از ‌ايراد و كارگرداني ضعيف است كه حتي از پس آفرينش هيجان و اضطراب كه بديهي‌ترين توقع از چنين فيلمي‌ است باز مي‌ماند. شايد ديدن‌ اين همه هنرپيشه بزرگ كه اغلب در دوره ميانسالي و پيري خود در‌اين فيلم ‌ايفاي نقش كرده‌اند تنها نكته جذابيت‌اين فيلم آشفته و ضعيف باشد.

اثر بعدي <گوشت+خون> ساخته كارگردان جنجالي هلندي پل‌ورهوفن محصول سال(1985) است. داستان‌اين فيلم كه در قرون وسطي مي‌گذرد ماجراي بسيار خشن نبرد ميان عده‌اي مزدور را روايت مي‌كند كه قصد تصرف قلعه يك لرد را دارد. در دوران شيوع طاعون سپاه مزدوران براي شكستن مقاومت قلعه‌نشينان موش‌هاي آلوده را وارد قلعه مي‌كنند و با اين كار سپاهيان داخل قلعه مبتلا به طاعون مي‌شوند... فيلم <گوشت+خون> فيلم بسيار خشن و بيمار گونه‌اي است تا حدي كه خشونت آن حالتي هذياني پيدا مي‌كند.

ريشه خشونت بيمارگونه فيلم بعدي ورهوفن يعني <روبوكاپ> از ‌اين فيلم قابل ردگيري است. بعدها ورهوفن با ساختن <روبوكاپ> و <غريزه اصلي> نام خود را به‌عنوان يك كارگردان جنجالي مطرح ساخت به‌نحوي كه ديگر كسي او را با <گوشت+خون> به‌ياد نمي‌آورد.

فيلم آخر الزماني <سايبرگ> ساخته آلبرت پايون محصول 1989 طاعون را عامل نابودي دنيا اعلام مي‌كند. در جهاني كه بر اثر طاعون نابود شده است يك مبارز تنها با بازي ژان كلود ون دام براي همراهي زني استخدام مي‌شود كه كليد يافتن درمان است.

گرچه فيلم سوژه پرطمطراق و دهان‌پركني دارد اما تمام حرف و حديث‌هاي آينده نگرانه داستان صرفا محملي براي ساخت صحنه‌هاي متعدد درگيري است كه براي نمايش قدرت رزمي‌ون دام‌‌ترتيب داده شده است. سايبرگ جز همان صحنه‌هاي خوش ساخت مبارزات رزمي ‌و فضا‌سازي‌هاي قابل قبول حرف ديگري براي گفتن ندارد وهرگز حتي تا حد يك فيلم متوسط هم ارتقا نمي‌يابد.

ويروس‌هاي دوست داشتني

نگاهي سرسري به فيلم‌‌‌‌هاي تاريخ سينما نشان مي‌دهد كه ويروس‌ها و بيماري‌هاي ويروسي به مراتب بيشتر از بيماري‌هاي باكتريايي مورد علاقه فيلم‌سازان هستند؛ حتي بيشتر از طاعون و وبا!! چند دليل علمي‌ براي‌ اين مساله وجود دارد. نخست ‌اين‌كه بيماري‌هاي ويروسي اصولا بيماري‌هاي خطرناك و عجيب و غريبي هستند. ديگر‌ اينكه ويروس‌ها را مي‌توان با روش‌هاي آزمايشگاهي هم توليد كرد؛ بنابراين مي‌توان انواع و اقسام بيماري‌هاي تخيلي را به ويروس‌هاي خيالي و تازه ساخته شده نسبت داد. در نتيجه تخيل افسار گسيخته سينماگران با قابليت‌هاي گسترده و وحشتناك ويروس‌ها هماهنگي زيادي دارد.

اين قضيه حتي علاقه ‌سازندگان جيمز باند را جلب كرده است. در آثار جيمز باند به‌طور معمول با سلاح‌هاي عجيب و غريبي روبه‌رو مي‌شويم كه ضد قهرمان داستان براي نابودي دنيا قصد استفاده از آن‌ را دارد و اغلب ‌اين سلاح‌ها يا هسته‌اي هستند يا فضايي؛ اما در فيلم <در خدمت سرويس مخفي ملكه( >1969) ساخته پيتر‌هانت مامور 007 با بازي جورج لازنبي بايد با فرمانده گروه جنايت‌كار اسپكتر مبارزه كند كه ويروس مرگباري براي نابودي دنيا توليد كرده و قصد رها كردن آن‌ را دارد. مطابق تمامي ‌فيلم‌هاي باند، او بعد از پشت سرگذاشتن حوادث بسيار در نهايت بر ضدقهرمان غلبه كرده و دنيا را نجات مي‌دهد. در خدمت سرويس مخفي ملكه يكي از آثار پرهيجان و خوش‌ساخت باند محسوب مي‌شود اما جورج لازنبي كه قرار بود جانشين شون كانري بازيگر افسانه‌اي نقش مامور 007 باشد بعد از ‌اين فيلم يك باره كنار گذاشته شد تا كانري بارديگر در <الماس‌ها ابدي‌اند> نقش باند را بازي كند. به‌همين دليل بسياري از طرفداران جيمز باند جورج لازنبي و فيلم او را جزو آثار اصلي باند به‌حساب نمي‌آورند.

<شيوع> ساخته وولفگانگ پيترسون محصول 1995 درباره بيماري ويروسي واگيردار و كشنده‌اي كه از راه تنفس منتقل مي‌شود، صحبت مي‌كند كه ظاهرا از ميمون به انسان منتقل شده است. داستين‌هافمن در نقش يك پزشك نظامي ‌براي يافتن راه حلي جهت درمان بيماري وارد عمل مي‌شود اما روساي نظامي ‌او كه خود ويروس را توليد كرده‌اند به مقابله با او برمي‌خيزند.

در اين فيلم پرهيجان‌هاليوودي غير از‌ هافمن بازيگران صاحب‌ نام ديگري چون رنه روسو، مورگان فريمن، كوين اسپيسي و دانلد سا‌ترلند هم ‌ايفاي نقش كرده‌اند. در ‌اين فيلم ‌‌ترس از انتقال بيماري به شكلي ملموس و قابل باور به تصوير كشيده شده وكارگردان از‌اين امكان براي‌ايجاد‌‌ترس و تعليق نهايت استفاده را برده است.

فيلم علمي تخيلي <12 ميمون> محصول 1995 ساخته تري‌گيليام نيز يك بيماري ويروسي را دست‌مايه اثر پيچيده خود قرار داده است. در سال 1996 يك بيماري ويروسي كه توسط ارتش 12 ميمون انتشار داده شده تقريبا تمام جمعيت كره زمين را نابود مي‌كند. يك زنداني با بازي بروس ويليس آزاد شده و از سال 2035 به سال 96 بازگردانده مي‌شود تا جلوي شيوع بيماري را بگيرد اما در اثر يك‌اشتباه او به سال 1990 وارد مي‌شود و به خاطر اظهاراتش بلافاصله در يك آسايشگاه رواني بستري مي‌شود! سوژه جالب فيلم و شيوع يك بيماري مرگبار صرفا بهانه‌اي براي‌‌تري گيليام است تا حرف‌‌هاي سنگين و پيچيده خود را در فيلم مطرح نمايد. <12ميمون> فيلمي ‌بود كه به‌اندازه استحقاقش با استقبال روبه‌رو نشد. شاخص‌ترين نكته فيلم بازي استثنايي براد پيت در نقش يك ديوانه خطرناك است كه به فرار ويليس كمك مي‌كند.

وقتي در سال 1996 برايان دي‌پالما سريال <ماموريت غيرممكن> را با بازي تام كروز باز‌سازي كرد كمتر كسي انتظار چنين فيلم زيبا و خوش ساختي را داشت اما دي پالما با كارگرداني عالي خود فيلمي‌ساخت كه جدا از فروش بسيار بالا با استقبال منتقدان هم روبه‌رو شد بنابراين ساخت قسمت دوم در دستور كار قرار گرفت تا در سال 2000 جان وو كارگردان معروف فيلم تغيير چهره <ماموريت غيرممكن 2> را ساخت. اين فيلم دوم ماجراي يك مامور مخفي خائن را روايت مي‌كند كه ويروسي مرگبار را از يك دانشمند روس مي‌دزدد و قصد انتشار آن‌ را دارد. تام كروز در نقش‌ ايتن ‌هانت مامور مقابله با او مي‌شود. اين فيلم بسيار ضعيف و مغشوش كمترين شباهتي به فيلم اوليه ندارد و صحنه‌هاي نبرد و تعقيب و گريز آن از شدت اغراق خنده‌دار هستند. تنها صحنه قابل توجه فيلم ورود‌هانت به آزمايشگاه براي سرقت پادزهر بيماري است. سال 2002 سه فيلم معروف ساخته شد كه ماجراي هر سه به نوعي به بيماري‌‌‌‌هاي عجيبي مي‌پردازد كه به واسطه ويروس‌‌‌‌ها ‌ايجاد شده بودند.

<28 روز بعد> ساخته دني‌بويل كارگردان جوان و صاحب سبك انگليسي يكي از بهترين فيلم‌هاي آخرالزماني تاريخ سينما است. در ‌اين فيلم بازيگر فيلم در يك بيمارستان از خواب برمي‌خيزد و مي‌بيند شهر خالي از سكنه شده است. خودروها به‌حال خود رها شده و خانه‌ها خالي هستند. مرد حيرت زده در مواجهه با يك زن سياهپوست در مي‌يابد كه ويروسي عجيب مردم شهر را آلوده كرده و تمامي‌ آنها به خون آشام تبديل شده‌اند و ‌اين ويروس از راه خون قابل انتقال است. اين دو به همراه دو بازمانده ديگر سفري اديسه‌وار را براي رسيدن به دريا و فرار از دست خونآشامان آغاز مي‌كنند.

دني بويل كه با شاهكارش <قطار بازي> خود را به سينما دوستان شناساند در 28 روز بعد از روايت پست مدرنيستي قطاربازي و ساحل فاصله مي‌گيريد و فيلمي ‌ساده اما بسيار پرهيجان و تكان‌دهنده به مخاطب ارايه مي‌كند. قسمت دوم‌ اين فيلم امسال توسط كارگردان ديگري ساخته شد كه اصلا نتوانست موفقيت فيلم عالي بويل را تكرار كند.

ديگر فيلم سال 2002 <اقامتگاه شيطان> ساخته پل‌اندرسون با بازي ميلا يووويچ است. اين فيلم كه براساس يك بازي كامپيو‌تري ساخته شد داستان يك آزمايشگاه زيرزميني است كه به دليل شيوع يك بيماري ويروسي تمام پرسنل آن به خونآشام تبديل شده‌اند. يك گروه نظامي‌براي پاك‌سازي‌اين آزمايشگاه به زير زمين اعزام مي‌شوند.

اقامتگاه شيطان فيلم پرهيجان اما مغشوش و آشفته‌اي است كه صرفا براي سرگرمي‌ساخته شده و هيچ نكته قابل توجهي در آن به چشم نمي‌خورد. <بليد 2> نيز به مقوله بيماري ويروسي و خونآشام‌ها مي‌پردازد. اين فيلم كه براساس يك كميك استريپ به همين نام ساخته شده ماجراي يك شكارچي خونآشام به‌نام بليد با بازي وسلي اسنايپس را روايت مي‌كند كه بايد با گروه مخوفي خون آشام نبرد كند كه به‌دليل ابتلا به ويروسي عجيب نسبت به سلاح‌هاي عادي او مقاوم شده و حتي از خونآشام‌ها تغذيه مي‌كنند. اين فيلم پر از زد و خورد و مملو از صحنه‌هاي خشن است كه البته به اصلي‌‌ترين هدف خود يعني‌ ايجاد هيجان و سرگرم كردن مخاطب دست مي‌يابد و هرگز هم نبايد از چنين آثاري توقعي بالا‌تر داشت كه بليد‌2 در برآوردن آن كاملا موفق عمل كرده است.

<‌ترانسپور‌تر 2> محصول 2005 يك اكشن نفسگير و پرهيجان با بازي جيسون استاتهام ماجراي يك مامور قديمي‌ نيروهاي ويژه است كه در جريان ربودن فرزند يك سياستمدار معروف آمريكايي متوجه مي‌شود هدف ربايندگان آلوده كردن مجمع قانونگذاري با ويروسي بسيار خطرناك است كه پادزهر آن به بدن سردسته تبهكاران تزريق شده است. فيلم آن‌قدر پرتحرك و مملو از صحنه‌هاي اكشن است كه به بيننده فرصت نفس كشيدن نمي‌دهد.

در واقع مثل اغلب فيلم‌هايي كه در بالا ذكرشان رفت چنين زمينه‌هاي داستاني صرفا محملي براي نمايش هرچه بيشتر صحنه‌هاي اكشن است.‌